Busoe

Ro Unga nga Gustong-gusto Gid Magkaon it Santoe

MELCHOR CICHON·SATURDAY, JULY 23, 2016

"O, Itsong, ham-at makaron ka eang nag-uli?", pangutana ku anang Tatay. "Bukon abi't alas kwarto pa ro inyong buhi sa eskuylahan? Mag-ala singko y midya eon ah!", sugpon ka Tatay. Bag-o magsabat si Itsong hay nagbisa anay imaw sa anang Tatay. "Naghapit kami kang mga klasmyt igto sa baeay ku among klasmyt nga si Ambeth. May mabahoe sanda rito nga puno’t santoe ag gapueongyot ra mga bunga. Igto kami nagkaon-kao’t santoe. Katam-is gid baea 'Tay. Ginatueon pa gid ngani namon ra busoe." "Ano, pati busoe ginakaon ninyo! Madunlan ka ngani, mamuslok ka gid!" paandam ka Tatay. "Indi man 'Tay, a. Gadanlog man lang sa tiyan ko kon akon nga tunlon!" "Sige ka, tumubo ngani ro busoe ngayon sa tiyan mo, indi ka gid kapanaw!" "Matuod 'Tay?" "Huo!" “Sige, mag-ilis ka eon ag mag-obra king assignment." "Saeamat 'Tay." Si Itsong hay gaeskuyla sa Lezo Elementary School, grade three eon imaw. Ag mga sangka kilometro man lang ro eayo ku andang baeay sa andang eskuylahan. Samtang gabasa si Itsong ka anang libro hay ginapanumdum nana ro ginhambae kana ni Tatay na. Apang sa piniino na hay manami gid magtueon-tueon it busoe it santoe. Lubos gid nana nga malasahan ro kanamit it santoe kon hitueon nana ra busoe. Kapin pa gid kon bangkok. Owa’t eabot nga daeagko, madamoe pa gid ra kueamog. Busa pagkasunod nga adlaw hay naghapit eon man imaw sa baeay ni Ambeth ag igto eon man sanda nagkaon it santoe. Ag siyempre pa, ginatueon eon man nana ro busoe ku ginakaon nana nga santoe. Sa ulihi nga busoe nga ginatueon na hay owa't a magdanlog sa anang tiyan. Nadunlan 'ta imaw. Hakita ni Ambeth nga gawaeas si Itsong ag ginaturo-turo nana ra gabuka nga ba-ba. Sayod si Ambeth nga makaraya ro ginahueag ku tawo nga nadunlan it santoe. Insigida hay ginpadungok imaw ni Ambeth ag dayon hay ginpukpok ka alima nana ra tangkugo. Gulpi nga nagguwa ro busoe. Nagginhawa’t madaeum si Itsong. Ag nagpasaeamat imaw kay Ambeth. Pero hambae ni Itsong sa anang kaugalingon, "Hin-aga matueon pa gid ako gihapon it busoe it santoe kon kangayon eon man ako ni Ambeth sa andang baeay agod magkaon it santoe. Pag-abot nana sa andang baeay hay ona eon man ra Tatay na sa andang balkunahe kahueat-hueat kay Itsong. "O, ulihi eon man ring pag-uli, Itsong! Siguro, naghapit ka eon man rito sa baeay nanday Ambeth, ano? Abu pa siguro ro bunga ku andang santoe, ano?" "Huo, Tay. Nanamitan abi ako. Sangka bes man lang abi magbunga ro santoe kada dag-on. Ginakalitan ko man lang magkaon samtang may ona pa," sabat ni Itsong. "Sige gid, kaon pa gid! Ag tunlon mo pa gid ra busoe! Tumubo ngani ron sa tiyan mo, indi ka gid kahueag!" "Ham-an Tay, gatubo gali ron sa tiyan?" "Ay, huro ron. Pareho man ron nga gintanum mo sa eugta! Sige ka!" "Indi ako magpati karon, Tay!" "Bahala ka! Basta ginhambaean ka eon nakon ha!" “O, sige, mag-ilis ka eon ag mag-obra ku imong assignment." "Saeamat , Tay." Ag nagsueod si Itsong sa anang kwarto. Pagkagabii ngato, nabatyagan ni Itsong nga daw may nagahueag-hueag sa anang tiyan. Pero ginbaliwala eang nana rato. Pagkatapos it ihapon hay nagkatueog si Itsong. Pagkabugtaw ni Itsong pagkaaga hay may nabatyagan imaw nga may gahinueag sa anang tiyan. Ag amat-amat ag dungan nga may nagaguwa nga mga ugbos nga dahon it santoe sa anang mga dueonggan, ilong, ba-ba, ag mga mata. Pagtaliwan it mga kinse minutos hay may nagguwa nga ugat sa anang buli. Nagsinggit it tabang si Itsong, ugaling owa it boses nga gaguwa sa anang baba. Nagtikang imaw paguwa sa anang kwarto, ugaling madasig ro pagginuwa it ugat hasta mag-eusot ra sa andang saeog nga patpat it botong. Dumiritso ra sa andang uto. Samtang, ro mga sanga it santoe hay nagagueowa man sa anang ilong, baba, mata ag dueonggan. Owa eon imaw kahalin sa anang ginatindugan. Sa oras ngato, ra nanay ni Itsong hay tapos eon it paghimos ku andang inugpamahaw. Ag sa permi nana nga ginaobra gin-agtunan ka nanay si Itsong sa anang kwarto. Pagsueod ka anang Nanay sa kwarto ni Itsong hay nakibot imaw nga may nagatubo nga santoe sa sueod ni Itsong. Ag sa mga sanga kara hay nagabilitay ro mga gisi-gision nga eambong ni Itsong. Nagdali-dali si Nanay na nga mag-agto sa kwarto ni Tatay ni Itsong ag ginpukaw nana ra. Gulpi imaw nga nagbangon ag nagdaeagan sa kwarto si Itsong ag igto hakita na nga nagtubo ro santoe sa eawas ka unga nga si Itsong. “Hambae ko gid kana nga indi imaw magtueon it busoe it santoe--matig-a gid ra ueo,” hambae ka Tatay in Itsong.

Palangga, Ro Mga Haru Mo Gid Eang

Palangga, Ro Mga Haru Mo Gid Eang
Melchor F. Cichon
October 25, 2016

Pagduoe mo
Sa marriage contract,
Naghinugyaw ro inyong mga amigo.
Perfect couple gid kuno kamo:
Ingko si Angel Locsin ka, ag imaw si Aga Muhlack.
Cum laude ka, puno ra pitaka,
Ag ring tagipusuon
Hay habilin sa bubungan it kaeangitan
Hasta umuli imaw it alas tres it kaagahon,
Nagahuyang-huyang sa daean--
Naigo it vodka ag Tanduay.
May mapuea-puea pang lipstick
Sa anang mga bibig.
Pinunasan mo imaw it maeabaab nga tubi.
Pinainum mo imaw it barakong kape
Nga owa’t asukal
Ag natueogan
Sa maeamig ninyo nga kama.
Samtang,
Naglibot ring paino-ino:
Sin-o baea ro kapihak
Ka anang tagipusuon?
Binuksan mo ra pitaka.
Sang gatos pesos eon lang ro habilin
Sa sweldo na.
Ag sangka sueat ring hakita
Nga may nakasueat sa puea nga tinta:
“Mahae, ring mga haru gid eang
Ro nagapatiyog kang kalibutan.

Nagahigugma,
Annie Mae.”

Maeara

Maeara
Ni Melchor F. Cichon.
October 25, 2019

Domingo it agahon. Nag-agto si Ambeth sa Maeara, daea-daea na ra tigawnan ag eago. Ro Maeara hay sangka linaw nga makita sa Sta. Cruz, Lezo.

Samtang gaeatay si Ambeth sa pilapil it Maeara, may habatian imaw nga boses: "Tabang, maeumos ako!"
Nagtueok si Ambeth sa lugar kon siin naghalin ro boses. Hakita nana si Itsong nga nagakapay-kapay sa pinakamadaeom nga parte it linaw.
Sangkaklasi si Ambeth ag si Itsong sa Lezo Elementary School.
Eumompat si Ambeth ag eumangoy paagto kay Itsong.
"Buyot sa alima ko, " hambae ni Ambeth.
Nagbuyot si Itsong sa alima ni Ambeth. Madasig nga nag-eangoy si Ambeth paagto sa binit it Maeara.
"Abo gid nga saeamat, Ambeth," hambae ni Itsong.
"Nagpasaeamat man ngani ako ay nakaagto ako riya sa Maeara agod mamunit. Owa eon abi kami't suea. Basi kon makadakop ako it puyo, may pinayukan ako nga suea sa ilabas."
"Sige, daywa eon lang kita nga mamunit."
"Ayos!"

Ugsad

ugsad--
dinuguan ag adobong atay
sa lamesa
***Melchor F. Cichon
October 26,2019

A Youth's Voice

A Youth's Voice
Melchor F. Cichon
1986

My four tears fall
While sawing the chain on my conscience.
Then an unknown bullet pierces my brain.
Now the master that instigated
The finger to pull the trigger
Must be smiling.
But he will bridge
The hills and the heavens.
I do not mind having a thousand falls
As long as my brothers can plow their lots
From early morning
Till the dew starts
To form its desired shape.

Si Mangtas ag si Masuesog

Si Mangtas ag si Masuesog

Melchor F. Cichon

Gahangus-hangos  si Masuesog, nga sangka eanggam,  sa pag-abot nana sa andang kuta, ag eagi-eagi hay nagbantala imaw nga una si Mangtas nga kuring sa baeay nanday Tay Itsong kon siin sanda permi gapanakaw it karne ag isda. Kon owa eagi-agi kuno imaw ka alagwa, sigurado gid nga nautod ra ueo.

Busa nagtawag dayon it emergency miting ro mga eanggam agod makausoy sanda it paagi kon paalin sanda makapaeayo kay Mangtas.

May nagsuhisyon nga kon mahigtan eang kunta it kiling-kiling sa liog ni Mangtas hay masayran eagi-agi nanda kon una si Mangtas ag makapaeagiw eagi sanda. Pero kon sin-o ro mahigot sa liog ni Mangtas hay ruyon ro andang mabahoe nga problema.

May naghambae kon paalin nanda mahigot ro kiling-kiling sa liog ni Mangtas. Hambae nana nga manakaw sanda it karne-baboy ag ihag-om nanda ra sa Tanduay agod kon makaon eon ra ni Mangtas  hay mahilong imaw.

May isaea pa gid nga eanggam ro naghambae nga may hakita imaw nga kiling-kiling sa baeay ni Baby Saring.  Pwede kuno nana ra mabueo.

Gintunga ni Masuesog ro anang kaibahan.  Ro sangka grupo hay manakaw it karne-baboy sa kaeapit baeay ni Tay Itsong. Ag ro sambilog pa nga grupo hay manakaw it kiling-kiling sa baeay nanday Baby Saring.

Tag kumpleto eon ro anda nga gamit, gin-eunob it sangka adlaw ro karne-baboy sa Tanduay ag pagkagabii hay gindaea nanda sa baeay ni Tay Itsong ro hinag-uman nanda nga karne-baboy  sa idaeum it bag-ong ginplorwakan nga lamesang kaean-an.  Ginbilin nanda ro kiling-kiling sa may pwertahan it kusina ag sumaka dayon sanda tanan sa kisame ku baeay ni Tay Itsong.

Ginlingling  ku mga eanggam kon ginapaeapitan eon ni Mangtas ro andang paon.   Owa magbuhay hay  ginpaeapitan gid man ni Mangtas ro andang paon. Ana ra nga ginsimut-simutan.  Mangan-angan hay hataeupangdan nanda nga daw gahapay-hapay si  Mangtas ag natumba.

Dali-dali nga nanaog si Masuesog ag ginbuoe ro kiling-kiling.  Dahan-dahan imaw nga nagpaeapit kay Mangtas, ugaling tag mga sang dangaw eon lang imaw kay Mangtas hay hadanlog imaw ag nagtunog ro kiling-kiling.

Nagbungkaeas si Mangtas ag hakita nana si Masuesog. Gulpi nana ra nga gindakmae sa liog. Ag naghambae:  “Hahugman ko man eagi nga iya kamo ag hakita ko nga nagbutang kamo it paon riya. Pag-eaum ninyo siguro nga kan-on ku rayang karne-baboy, ano?  Sa mga Muslim, nga katuead ko,  owa kami gakaon it karne-baboy, apang manami usangon ring ueo.”

The Rising Sun

The Rising Sun
Melchor F. Cichon
2019

The rising sun
Turns into sunset
Each time I recall those moments
When we watched the breaking of dawn
As we celebrated our first meeting;
The passionate kisses we had
While dreaming of our rainbow.
It’s like being bitten by a hundred red ants
When I remember those moments we shared
At Boracay Beach.
Now heavy rain is pouring
In my room.

Ilabas

Ilabas

Melchor F. Cichon

2019, revised

Pyesta sa Lezo, Aklan.

May Tagalang bisita si Sariah, si Rosie.

Sa lamesa makita ni Rosie ro litson, estopado, KBL, ag iba pang mga manameng putahe. Bangud sa kagutom haeos gaeaway-eaway eon si Rosie sa nakita nana nga pagkaon.

Mangan-angan, naghambae si Sariah: "Ilabas eon!"

Gulping tumindog si Rosie ag nagpaeapit sa pwertahan.

“Ooops!”, hambae ni Sariah. “Saan ka pupunta!”

“Uuwi na.Sabi mo kasi, labas na!”

“”Hindi! Sa Aklanon, ang ‘ilabas’ ay pananghalian, hindi lalabas!”

“Ah!”

Ilabas

Melchor F. Cichon

2019

Pyesta sa Lezo, Aklan.

May Tagalang bisita si Sariah, si Rosie.

Sa lamesa makita ro litson, ag iba pang mga putahe.

Mangan-angan, naghambae si Sariah: "Ilabas eon!"

Biglang tumayo si Rosie at pumalapit sa pintuan.

“Ooops!”, sabi ni Sariah. “Saan ka pupunta!”

“Uuwi na.Sabimo kasi, labas na!”

“”Hindi, sa Aklanon, ang ‘ilabas’ ay pananghalian, hindi lalabas!”

“Ah!”

Soliloquy

Soliloquy

1986

It's not the past

That blocks by pen

Each time I sit to immortalize your name.

It is because of your polished heart

That tightens my mind

Each time I hold my pen.

Beloved, words are hard to grasp

When the heart is filled

With a burning love.

Bing

Bing

1986

Don't wake me up

If only to see a twinkling star.

Don't wake me up

If only to catch a falling rainbow.

Wake me up

Only when we together

Will paint the message of a full moon.

Or catch a falling star.

What is beauty around us

When our hearts are an ocean apart?

Love, there's so much to appreciate

If you will only hold my hand.

I Wonder

I Wonder
by Melchor F. Cichon
1986

I wonder
How I could paint
A picture that speaks reality
The way you visualize it.
I wonder
How I could write
A poem that creates a lasting dawn
The way you understand it.
I wonder
How to do things
For you
Without creating any misunderstanding.
Oh, how I wonder
How not to make you wonder
That I am in love with you.

Indecision

Indecision
Melchor F. Cichon
1986

The moon keeps on shining bright
After we've called the Beta Way our own.
But the music of the waterfalls
Seems to have been playing in its half-tune.

I stay an hour before my mirror
Awaiting for your visit.
But once I see you knock on my door,
I feel a negative throb in my soul.

Ecstasy has filled my dreams
Which I have no wish for its end.
But once I feel the rays of sun,
I begin to shrug and sigh.

Wait...Please give me a day or two
To give you my golden reply.

Luwa

The following luwa were written by the 4th to 6th Grade School pupils of Agtatacay-Gutao Elementary School, Dingle, Iloilo during my Poetry Writing Workshop to them on Sept. 17, 2019 as part of the Extension Activity of St. Paul University Iloilo. 

Nagkadto ako sa Iloilo,
May nakita ako nga negro;
Ginpakdol ko ang iya ulo,
Nagbukol ang ulo ko.—Reva Valenzuela

***

Nagkadto ako sa Iloilo,
May nakita ako nga kalbo;
Ginhabuyan ko siya sang alo vera,
Para magtubo ang buhok niya.—Tiah Paudong

***

Nagkadto ako sa Iloilo,
Nakita ko si Lolo;
Ginpakdol ko ang iya ulo,
Natabug sa Kalibo. –Aira

***

Nagkadto ako sa harden,
Nakita ko ang kanding;
Ginhampak ko ang iyang kitin,
Nagkitin-kitin.-- Jan Paul Talamera

***

Didto sa poste,
May bukaw nga nangiti,
Sinalo sg ate,
Abe na tsukolate.—Lorenz Idong

***

Nagkadto ako sa balay ni maninay,
May nakita ako nga baybay,
Naglangoy ako pero indi gali ako kahibalo.
Nagtakas na lang ako.—Pearl Joy Ladoing

***

Didto sa Banati,
Nag-uran ka iti.
Nagdalagan ang mga ati,
Abi nanda tsukolate.—Joshua

***

Sa babaw sg poste,
May amo nga parangisi.
Nahadlok ako mag-agi,
Basi sukton na ako kinse. –Trexy

***

Ang akon crush dako mata;
Pirme lang loslos ang iya palda;
Siya gintawag nga Miranda.
Kun siya akon makita gapula akon mata. -- Miranda

***

Didto sa babaw sang doldol,
Gakanta ang apa;
Gapamati ang bongol:
Welcome to Agtacacay-Gutao Elementary School.—Miranda

***

Nagkadto ako sa Mindoro,
May nakita ako hanggod ulo
Kag may nakita pa gid ako nga barko.
Ginsakyan ko ini, nagtuwad ang barko. –Edison Apede

***

Nagkadto ako sa Negros,
May nakita ako nga murto;
Nakibot ako,
Iya gali ato sg lolo ko.—Dulce

***

Nagkadto ako sa balay sang akon pagkaisa,
Dala ko ang akon bola;
Ang akon pagkaisa naigo sa mata.
Kinulbaan ako basi akigan ako sang iya mama.-- Claire Caballero

***

Gusto ko sanang kunin ang bolpen mo,
Pero dumating ang Nanay ko.
Hindi ko yon tuloy nakuha.
Tumakbo na lang ako.--Khrishia Lyn

***

Nagkadto ako sa Iloilo,
May nakita akong kalbo;
Ginsumbag ko ang iya ulo,
Natabog sa karaha.
Gin-adobo na lang sg Nanay ko.—Alicia Rose

***

Nagkadto ako sa balay Ni Tatay Juan;
Ginbubudan ko ang iya sulog nga manok.
Gintusik niya ang akon ilong.—Unknown

***

Nagkadto ako sa Mindoro,
May nakita akong babaye,
Kun nakatalikod daw si Sharon Cuneta,
Pero kun nakaatubang daw si Elizabeth Ramsy.—Francis John Muyco

***

Nagkadto ako sa tulahulaan,
May nakita ako nga kalansay;
Ginsipa ko iya lawas,
Ginlagas ako ka white lady.—unknown

Aiza B. Beso